“Bir fotoğrafı, önündeki şeyden çok, kameranın arkasındaki kişi şekillendirir.”
“You Can See Everything”, Nathan Fielder tarafından çekilen, Theranos’un kurucusu Elizabeth Holmes’un dolandırıcılık suçundan hapse girmeden önceki son 45 gününü konu alan, son zamanların en ilginç belgesellerinden biri. Bir belgeselden çok daha fazlası olan film, Nathan Fielder’ın sıra dışı hikâye anlatıcılığı sayesinde izleyicinin Holmes’a karşı nasıl hissedeceğini kadraj, kurgu ve bilgilerin ortaya çıkarılış zamanlamasıyla şekillendiriyor.
İzleyiciyi aktif bir katılımcı gibi içine alan, o kadar kafa karıştırıcı bir belgesel ki sinema salonundan çıkan herkesin aklında ortak pek çok soru beliriyor:
“Elizabeth Holmes bilinçli olarak manipülatif biri mi? Potansiyel olarak bir psikopat mı? Yoksa hırslarına kendini fazla kaptırıp çevresindeki güçlü erkekler tarafından kullanılan masum bir kadın mı?”
Pek çok kişi, bu belgeselin çekiciliğinin hiçbir soruya net bir yanıt vermemesinden kaynaklandığını düşünüyor. Oysa zaten insan deneyiminde hiçbir sorunun yanıtı yalnızca siyah veya beyaz değildir. Sorguladığımız olasılıkların hiçbiri birbirini dışlamaz. Yani manipülatif insanlar da aynı zamanda başkaları tarafından kullanılabilirler. Hatta durumun böyle olmasını kendileri seçebilirler bile.
Belgeselin içine biraz daha girmeden önce arka plan bilgisi vermekte fayda var. Elizabeth Holmes, kurduğu Theranos adlı sağlık teknolojisi şirketinde, hastanelerde birçok masrafa neden olan kan testlerinin yalnızca birkaç damla kanla yapılabildiğini iddia ederek yatırımcıları, hastaları ve kamuoyunu yanıltmış, gerçekte çalışmayan teknolojisi üzerinden milyarlarca dolarlık yatırım toplamıştır.
Holmes’un sürecini takip ettiğimizde, ne yaptığının tam olarak farkında olduğu ve istediğini elde etmek için yalan söylemeye ve manipülasyona başvurmaya fazlasıyla istekli olduğu son derece açık. Asıl ilginç olan, belgeseli izlerken kendimizi neden onun hakkında ikinci kez düşünmeye bu kadar kolay ikna edebildiğimiz.
Film boyunca Holmes’la ilgili dikkat çeken konulardan biri, 45 gün sonra 11 yıl boyunca hapse girecek bir kişi için utanç duygusundan inanılmaz derecede yoksun olması. Masum olsa bile, içinde bulunduğu olağanüstü koşullarda bir insanın, kitleleri bilerek ya da bilmeyerek yanılttığı için en azından biraz utanç veya suçluluk hissetmesini bekleriz.
Toplumun büyük çoğunluğu yanlış bir şey yaptığını düşündüğünde, en azından gerçekten yanlış bir şey yapıp yapmadığını sorgular. Bunu yapamayan bir kişi, “antisosyal” özellikler gösteriyor olabileceği ihtimalini akla getirir; çünkü temel bir toplumsal normu ve sosyal sözleşmeyi ihlal ediyordur.
Bir belgesel yönetmenini evine davet edip neden hapse gireceğini anlamıyormuş gibi davranan birini izlemek, biz izleyiciler için oldukça kafa karıştırıcı ve duygusal olarak anlamlandırması güç bir deneyim. Bunun yanında, bu kişinin milyonlarca dolarlık yatırım toplamış bir mucit olduğunu hesaba katarsak, belgesel yönetmeninin “Hayatında hiç beyaz yalan söyledin mi?” sorusuna ne demek istediğini anlamamış gibi yanıtlar vermesi, bilinçli olarak bu kafa karışıklığını bilinçli bir şekilde yarattığını düşündürüyor.
Kafası karışan izleyiciler olarak emin olamıyoruz: “Holmes, Theranos’ta geliştirdiği Edison cihazının yapabilecekleri hakkında yalan mı söyledi? Yoksa gerçekten tek bir damla kandan yüzlerce kan testi gerçekleştirebiliyor muydu?”
Holmes, cihazın bu kapasitelere gerçekten sahip olduğunu ve hiçbir zaman kimseyi dolandırmadığını ısrarla savunuyor. Ona göre her şey, cihazın programı doğru şekilde çalıştırabilmesi için gerekli kimyasal süreçlere ve bulut sistemiyle kurulan iletişime bağlıydı.
Burada ne yaptığına dikkat etmekte fayda var. Bu, manipülatif insanların sıklıkla kullandığı bir tekniktir.
Holmes, Fielder’a koşullu bir ifade sunuyor: “Gerekli kimyasal süreçler mevcut olduğu takdirde cihaz her şeyi yapabilirdi.” Ancak asıl ürün zaten bu kimyasal süreçlerin kendisiydi. Bu, uçan bir araba yaptığını iddia eden birinin, daha sonra doğru kanatları geliştirirseniz bir arabanın uçabileceğini söylemesine benzer.
Buradaki retorik hile, işin en zor kısmını, asıl iddianın dışında kalan küçük bir ayrıntıymış gibi tanımlamaktır. Holmes’un örneğinde bahsedilen kimyasal süreçler zaten ürünün iddiasının ta kendisiydi.
Holmes, testleri satıyor ve gerçekten sağlık sorunları yaşayan, bir sonuç arayan insanlar bu testlerden elde edilen yanlış sonuçları alıyordu. Üstelik testlerin Edison cihazında gerçekleştirildiğini söylemesine rağmen, testlerin büyük çoğunluğu modifiye edilmiş başka cihazlarda yapılıyordu.
Film, son derece sanatsal bir biçimde, her şeyi ne kadar açık görebiliyor olursanız olun, sahte gözyaşları ve zekice kurgulanmış söylemlerden oluşan bir ağın içinde duygusal olarak nasıl altüst edilebileceğimizi çok başarılı bir şekilde gösteriyor.
Filmin sonunda Fielder’a, Holmes’a karşı tarafsız kalamayacak kadar fazla önem verip vermediğinin sorulmasının nedeni de bu. İzleyici olarak bizler, Nathan’ın yaşadığı zihinsel ve duygusal dezoryantasyona tanıklık etmenin ötesinde, bu deneyimin bir parçası hâline geliyoruz.
Dolayısıyla hatırlamakta fayda var: Herkes manipüle edilebilir. Manipülasyon, doğası gereği herkesin başına gelebilir. Bu belgeselde yoğunlukla tanık olduğumuz manipülasyon türlerinden biri olan gaslighting (Sweet, 2019), açıkça gördüğünüz şeylerden şüphe etmenizi sağlamak amacıyla kurulan psikolojik istismarın adıdır. Bu deneyimin temelinde acıdan çok belirsizlik vardır.
Bir kişinin dürüst olup olmadığını genellikle tavırlarına, ne kadar içten ve sakin göründüğüne ve doğru zamanda duygulanıp duygulanmadığına bakarak değerlendiririz. Gözyaşları, birinin içtenliğine inanmamız için sahip olduğumuz en güçlü toplumsal sinyallerden biridir. Holmes da belgesel boyunca bunu çok iyi bildiğini gösteriyor ve gözyaşlarını tam da doğru zamanda kullanıyor.
Janis ve arkadaşlarının yürüttüğü bir araştırmaya (2021) göre, birinin ağladığını gören insanlar o kişiyle daha fazla bağ kuruyor; onu daha sıcak ve daha çaresiz algılıyor. Holmes için üzülmemizin nedeni de bu. Dolayısıyla Holmes, Fielder’ın karşısında ağladığında ve tam o anda kanıtlardan şüphe etmeye başladığınızda, sinir sisteminiz aslında evrimsel olarak yapması gereken şeyi yapıyor: empati kuruyor, belirsizliğe karşı duygusal bir cevap buluyor.
Her şeyi görebiliyor olmamıza rağmen önemsemekten kendimizi alamıyoruz. Manipülatif insanlar da tam olarak bunu kullanıyor. Olayları tanımlarken önce duygusal bir izlenim oluşturuyoruz, ardından bu izlenimin etrafında bir inanç geliştiriyor ve sonrasında bu inancı destekleyen gerçekleri aramaya başlıyoruz. Tam da bu noktada Holmes tarafından dezoryante ediliyoruz. Hissettiklerimizle bildiklerimiz örtüşmüyor. Duygular üzerine inşa edilmiş inançlarla mantık çerçevesinde tartışmak neredeyse imkânsız.
Holmes’un oyununun en önemli perdelerinden birinde eşi Evans başrolü oynuyor. Çünkü eşi, tam da bu kafa karışıklığına karşı kurgulanmış bir cevap niteliğinde.
Belgeseli izledikçe tartışmaların ve skandalların Evans’ın ilgisini oldukça çektiği açıkça görülüyor. Bütün bunlara rağmen değil, tam da bunlar nedeniyle Holmes’la birlikte olduğunu düşünmeden edemiyoruz.
Evans’ın, Holmes’un kötü şöhretini kendi şöhretine katmak ve onun servetine ve gücüne ulaşmak için bir fırsat olarak gördüğünü düşünürken buluyoruz kendimizi. Holmes hapisteyken onun adını, kimliğini ve platformunu kullanarak kendine bir kitle oluşturuyor.
Ancak belgeselcinin, Holmes’a eşinin kendisini ve imajını nasıl manipüle ettiğini anlatmaya çalışırken gösterdiği çaresiz çabaları izlediğimizde, Holmes’un bunu bilmek istemediği açıkça görülüyor. Onun bilmek istemeyişi, partnerini kusursuz bir erkek olarak görmeye devam ederek kendi imajını koruma arzusundan kaynaklanmıyor. Aksine, kendisini kusursuz ve masum biri olarak göstermeye devam etme arzusundan kaynaklanıyor. Bilmemesinin ve bilmediğinin bilinmesinin kendisi için en iyisi olduğunu biliyor. Tıpkı eski partnerinin (Theranos’un ortağının) eylemlerinin ayrıntılarını bilmemesinin kendisi için en iyisi olması gibi.
Holmes, Evans tarafından kontrol ediliyor ve manipüle ediliyor. Ancak Holmes, Evans tarafından kontrol edilmek ve manipüle edilmek istiyor ya da en azından dışarıdan böyle görülmeyi seçiyor. Çünkü bu, onun da bizi kontrol etmesine ve manipüle etmesine olanak tanıyor.
Hayatı üzerindeki vekâlet yetkisini eşine devretmiş, partnerinin hangi kararları aldığı konusunda bilgi edinme ya da kendi kararlarını verme gücü elinden alınmış bir kadına karşı yalnızca empati ve şefkat duyarız.
Bu tür ilişkilerde çift yönlü bir narsisizm söz konusudur.
Bir yanda, bulunduğu ortamın en önemli, en zeki, gücü ve kontrolü en fazla elinde tutan kişisi gibi görünmeye ihtiyaç duyan erkeğin mizojinistik narsisizmi var. Diğer yanda ise bulunduğu ortamın en masum, saf, en sadık ve hiçbir şeyden haberi olmayan kişisi olmaya ihtiyaç duyan bir kadının sessiz narsisizmi var.
Holmes, bu tür mizojinistik narsisizme sahip erkekler hayatına girmeden önce de böyle miydi? Kendi hedeflerini gerçekleştirmeleri için mi onları hayatına dâhil etti? Yoksa bu erkekler mi onu bu şekilde olmaya koşullandırdı? Bilemeyiz…
Son olarak eklemek isteriz ki Holmes’un bir şekilde nöroçeşitlilik gösterdiği ya da bunun rolünü çok iyi yaptığı oldukça açık.
Hem “anlamıyor” hem de anlamadığını bize nasıl aktaracağını çok iyi biliyor.
Savunmasız ve kaybolmuş durumda görünüyor ama bunu öyle bir biçimde sergiliyor ki savunmasızlığını ve kaybolmuşluğunu bize anlatacak yolları hiçbir zaman tükenmiyor.
Partnerinin gerçekte nasıl biri olduğu, eski partnerinin gerçekte kim olduğu ve gerçekleştirdiği zararlı eylemlerde ne ölçüde kendi iradesiyle hareket ettiği konusunda makul bir inkâr edilebilirlik alanı yaratıyor.
Belgesel boyunca önce Elizabeth Holmes’un gözlerini kırpmadan baktığı yakın plan çekimler, onun tekinsiz ve duygusuz biri olduğunu hissettiriyor. Ardından bebeğini kucağında salladığı daha geniş bir çekimde, çocukları için çabalayan ve onlardan ayrılmak zorunda olan bir anne görüyoruz. Gerçek, bağ kurulabilecek bir insan izlenimi oluşuyor. Sonra kocasının dikkat çekici derecede uzun ve özenle verilmiş sessizliği kafamızı karıştırıyor: sormadan edemiyoruz, “yoksa ipleri elinde tutan kocası mı ?” Ardından çok içten görünen bir gülümsemeyle Holmes, samimi, her şeyden habersiz bir mağdur gibi görünüyor. Ve bütün bunlar, bir an bile durmaksızın bu gelgitlerle zamanlanıyor.
“You Can See Everything”, tam da bu kurgu yapısıyla psikolojik manipülasyon olgusunu açıklamakta başarılı bir iş çıkarıyor; çünkü aynı zamanda bizi de bu manipülasyonun bir parçası hâline getiriyor. Duygularımızı harekete geçiriyor. Zaten en büyük sanat eserlerinin ortak özelliği de duyguları bu kadar içten harekete geçirmeleridir.